با هم به مدینه مى‏رویم تا از كوچه  بنى‏هاشم به سراى امیرمؤمنان (ع) پاى دل گذاریم و از آغازین لحظه ‏هاى زندگانى پور دلبندش عباس(ع) با او همراه شویم.

طلوع ماه در مدینه
زمین مدینه با نیم ‏نگاه خورشید روشنایى مى‏گرفت و تابش طلایى آفتاب، جمعه، چهارمین روز شعبان سال‏26 هجرى را نورى دیگر مى‏بخشید.(1) بلور دل هاى شیفتگان امیرالمؤمنین على(ع) لبریز از شور و عشق شده بود و آغوش كوچه  بنى‏هاشم به روى زائران خانه حضرت گشاده مى‏نمود. چهره علاقه ‏مندان اهل بیت علیهم السلام  را شبنم شادى فرا گرفته بود و براى دیدار نورسیده مولاى خویش بر یكدیگر پیشى مى‏گرفتند. شور و هلهله خانه على(ع) و فاطمه كلابیه‏ را فرا گرفته بود و نگاه همگان به سخاوت لبان مولا بود تا انتخاب نام طفل را نظاره كنند و شیرینى اولین كلام او را بیابند.
در این هنگام مادر كودك، ام ‏البنین علیهاالسلام  نوزاد را به على(ع) تقدیم كرد. امام فرزند دلبند خود را به سینه چسباند، با صدایى آسمانى در گوش راست فرزند، اذان و در گوش چپش اقامه گفت تا در گلستان وجود او شاخسار ایمان و عشق به «توحید» و «نبوت‏» نمایان شود؛ تا از بلنداى همتش آبشار شوق به «امامت‏» جارى شود و تا همیشه ایام در سایه ‏سار «ولایت‏» سروى سبز باشد. (2)

چون نسیم اذان و اقامه بر روان پاك و سپید طفل وزید، امام(ع) با واژه‏اى مهرآفرین و روح ‏افزا، نام فرزند را بر لب آورد: «عباس‏» یعنى شیر بیشه شجاعت و قهرمان میدان نبرد.  دلاورى از شجاعان اسلام و قهرمانى كه در برابر باطل و ستم، عبوس و خشمگین است و در مقابل خیر و نیكى، شادان و متبسم.(3)

رواق چشمان اطرافیان را هاله ‏اى از عشق و امید فرا گرفته بود. فاطمه كلابیه بیش از دیگران از خشنودى امام على (ع) شادمان و خرسند بود.

در این لحظه، الماس بوسه على(ع) بر بلور وجود طفل نشست و پیكر كوچك عباس با اولین نوازش و عاطفه آشنا شد؛ اما این شادمانى لحظاتى بعد با توفان غم درهم پیچیده شد. ناگهان گوهر اشك از دیدگان امیرمؤمنان(ع) پدیدار شد، صداى گریه آن حضرت دلها را مالامال از اندوه ساخت و فرمود: (4) گویا مى‏بینم این دستها یوم الطف (5) در كنار نهر فرات در یارى برادرش حسین از بدن جدا خواهد شد.

كودكی عباس علیه السلام
در روزهاى كودكى عباس، پدر گرانقدرش چون آیینه معرفت، ایمان، دانایى و كمال در مقابل او قرار داشت و گفتار الهى و رفتار آسمانى‏اش بر وى تاثیر مى‏نهاد. او از دانش و بینش على(ع) بهره مى‏برد.

پرورش در آغوش امامت و دامان عصمت، شالوده ‏اى پاك و مبارك براى ایام نوجوانى و جوانى عباس فراهم كرد تا در آینده نخل بلند قامت استقامت و سنگربان حماسه و مردانگى باشد. گاه كه على(ع) با نگاه بصیرت‏ خود آینده عباس را نظاره مى‏كرد، با لبخندى رضایت ‏آمیز، سرشك غم از دیدگان جارى مى‏كرد و چون همسر مهربانش از علت گریه مى‏پرسید، مى‏فرمود: دستان عباس در راه یارى حسین(ع) قطع خواهد شد.

آنگاه از مقام و عظمت پور دلبندش نزد خداوند چنین خبر مى‏داد: پروردگار متعال دو بال به او خواهد داد تا به سان عمویش جعفر بن ‏ابى‏طالب در بهشت پرواز كند.

 
ایام نوجوانی و جوانی
محبت پدرى گاه على(ع) را بر آن مى‏داشت تا پاره پیكرش را ببوسد  ، ببوید و با آداب و اخلاق اسلامى آشنا سازد. از این رو لحظه‏اى عباس را از خود دور نمى‏ساخت. فرزند پاكدل على(ع) در مدت 14 سال و چهل و هفت روز، كه با پدر زیست، همیشه در حرب و محراب و غربت و وطن در كنار او حضور داشت.
در ایام دشوار خلافت، لحظه ‏اى از وى جدا نشد (14) و آنگاه كه در سال‏37 هجرى قمرى جنگ صفین پیش آمد، با آن كه حدود دوازده سال داشت، حماسه‏اى جاوید آفرید.

 
كنیه های مهرافروز
دیباچه صفات اخلاقى افراد و فهرست فضایل معنوى انسانها در كنیه آنان نمایان است. عباس(ع) انسانى آسمانى بود كه بلنداى عظمتش كنیه‏ هاى بسیارى براى او رقم زند. «ابوالفضل‏» مشهورترین كنیه اوست. این كنیه برخى از صاحبنظران را بر آن داشت تا شعاع چشمگیر شخصیت عباس را بستر این واژه بدانند. ویژگی هاى دوران كودكى و شكوهمندى روح‏ افزاى نوجوانى او نشان از بزرگى مقام وى داشت. بسیارى از فرهیختگان و شعرا بهره ‏مندى از فضایل فراوان را علت این لقب دانسته ‏اند.
از سوى دیگر، پاره ‏اى از محققان و اندیشمندان بهره‏ مندى از نعمت وجود فرزندى به نام «فضل‏» را دلیل این كنیه شمرده‏ اند.

«ابوالقاسم‏» كنیه اى دیگر است. مورخان، با دقت در واژه‏هاى معرفت ‏آفرین زیارت اربعین، این كلمه را كنیه آن حضرت دانسته ‏اند. آنجا كه جابر انصارى خطاب به این رادمرد الهى مى‏گوید:

السلام علیك یا اباالقاسم، السلام علیك یا عباس بن‏ على ؛ سلام بر تو، اى پدر قاسم؛ سلام بر تو، اى عباس بن‏ على. (6)

 
القاب تابناك
1. قمر بنى‏هاشم (7)
بهره‏ مندى بسیار عباس از جمال و جلال و سیماى سپید و زیبا و سیرت سبز و نورانى، زمینه ‏ساز این لقب است.

2. باب الحوائج (8)

كریمى از دودمان كریمان كه چون حاجتمندى سوى او روى كند، خواسته‏ هایش را برآورده مى‏سازد.

3. طیار (9)

بیانگر مقام و عظمت‏ حضرت عباس(ع) در فضاى عالم قدس و بهشت جاودان است.

4. الشهید (10)

شهادت، كه نشان نمایان ابوالفضل(ع) است و در چهره حیات او درخشندگى بسیار دارد، زمینه ‏ساز این لقب است.

5. سقا (11)

دلاورى عباس در صحنه هاى حیرت‏ آور آبرسانى به تشنگان، سبب این لقب شد.

6. عبد صالح (12)

لقبى كه حضرت صادق(ع) در زیارت عموى گرانقدرش بدان اشاره دارد: السلام علیك ایها العبد الصالح.؛ سلام بر تو، اى بنده صالح خدا.

7. سپهسالار

صاحب لواء یا سپهسالار لقب بزرگترین شخصیت نظامى است و عباس در روز عاشورا این لقب را از آن خود ساخت.

8. پرچمدار و علمدار

یادآور دلاورى و حفظ  لشكر در برابر دشمن است. علمدارى عباس(ع) این لقب را برایش به ارمغان آورد.

9. ابوقربه (صاحب مشك)، عمید ( یاور دین خدا)، سفیر( نماینده حجت ‏خدا)، صابر( شكیبا)، محتسب ( به حساب خدا گذارنده تلاشها)، مستعجل ( تلاشگرى مهربان در برآوردن حاجات دیگران) و ... از دیگر لقب هاى ابوالفضل است.

 
حضرت عباس در کلام معصومان
كلام معصومان علیهم السلام  درباره شخصیت‏ حضرت ابوالفضل(ع) طلوعى دیگر از معرفت در آسمان دل ها مى‏آفریند. نخست در محضر دخت آفتاب حضرت زهرا(س) مى‏نشینیم و از آن هنگام مى‏گوییم كه در هنگامه قیامت، رسول اكرم اسلام (ص)، على(ع) را مى‏طلبد و مى‏فرماید: نزد فاطمه برو و به او بگو آنچه براى شفاعت [گناهكاران] در این روز بزرگ فراهم ساخته، حاضر كند.
پاك بانوى آفرینش در جواب حضرت مى‏فرماید: اى امیرمؤمنان، دو دست ‏بریده پسرم عباس براى مقام شفاعت من كافى است. (13)

امام سجاد (ع) در سخنى كوتاه، بلنداى عظمت مقام عمویش ابوالفضل(ع) را چنین بیان مى‏كند:
خداوند عمویم عباس بن‏ على را رحمت كند؛ به تحقیق كه ایثار و جانبازى كرد؛ جنگ ‏نمایانى كرد و خود را فداى برادرش ساخت تا دستانش قطع شد. خداوند در برابر این فداكارى - به سان عمویش جعفر طیار-  دو بال به او عنایت كرد تا به یارى آنها همراه فرشتگان در بهشت پرواز كند. همانا عباس نزد خداوند تبارك و تعالى مقامى دارد كه تمامى شهیدان، در روز قیامت، بر او غبطه مى‏خورند و رسیدن به آن مقام را آرزو مى‏كنند. (14)

امام صادق(ع) در عباراتى روشن و معرفت‏ آموز عمویش عباس بن‏ على(ع) را صاحب صفات زیر مى‏شمرد:

1. بصیرت نافذ؛ 2. بینش عظیم؛ 3. ایمان بسیار و محکم؛ 4. جهاد در محضر امام حسین(ع)؛  5. جانبازى و ایثار؛ 6. شهادت در راه امام خود؛ 7. تسلیم در برابر جانشین رسول خدا(ص)؛  8. تصدیق امام حسین(ع)؛ 9. وفادارى؛ 10. خیرخواهى امام؛ 11. تلاش تا آخرین حد و ... (15)

در آخرین فراز از این نوشتار، در تابش آفتاب كلام حضرت مهدى (ع) قرار مى‏گیریم و با دیدگاه آن حضرت درباره سپهسالار عشق آشنا مى‏شویم:

" سلام بر ابوالفضل، عباس، پور امیرمؤمنان(ع)؛ آن كه جان خود را نثار برادرش كرد، دنیا را وسیله آخرت خود قرار داد و فداى برادرش شد. او كه نگهبان بود و بسیار كوشید تا آب را به لب تشنگان برساند و دو دستش در جهاد فى سبیل‏الله قطع شد. خداوند قاتلان او یزید بن ‏رقاد و حكیم بن ‏طفیل طائى را از رحمت‏ خویش دور سازد. (16)

پی نوشت ها:
1- بطل العلقمى، عبدالواحد المظفر، ج 2، ص‏6/ اعیان الشیعه، سید محسن امین، (ده جلدى)، ج‏7، ص‏429.
2- مولد العباس بن‏ على(ع)، محمدعلى الناصرى، ص‏46/ قمرى بنى‏هاشم، عبدالرزاق المقرم، ص‏17.

3- العباس بن ‏على، ص 25/ زندگانى قمر بنى‏هاشم، صص‏53 - 54. 4- همان.

5- روز كربلا (عاشورا).

6- العباس، ص 80/ بحارالانوار، ج 101، ص 330.

7- سپهسالار عشق، احمد لقمانى، ص 32.

8- العباس بن‏على(ع)، ص 30.

9- بطل العلقمى، ج 2، ص 108 -109.

10- همان.

11- العباس بن‏ على(ع)، ص 35.

12- همان، ص 124.

13- مولود العباس بن‏ على(ع)، ص 88.

14- خصال صدوق، ج 1، ص 68/ بحارالانوار، ج 22، ص 274.

15- مولد العباس بن‏ على(ع)، ص‏97/ العباس بن‏ على، ص‏36 و 42.

16- بطل العلقمى، ج 2، ص 311/ مولد العباس بن ‏على(ع)، ص 98/ العباس بن‏ على(ع)، ص 41 و 42.